برآمدن سپاه پاسداران در اقتصاد رانت خواری ايران؛ ۱. سرکردگی در سياست و اقتصاد پس از جنگ

جمشيد اسدی

www.AssadiOnline.com

Assadi3000@yahoo.com

رژيمی که از انقلاب ۱۳۵۷ ايران سر برآورد، برای تضمين حيات خود دربرابر ارتش به جای مانده از رژيم شاهنشاهی و نيروهای چريکی مارکسيست - لنينيست فدائيان خلق و مجاهدين مشهور به مارکسيست اسلامی، نياز به نيرويی مسلح داشت. به همين منظور، سپاه پاسداران به فرمان صريح آيت الله خمينی در ماه مه ۱۹۷۹ ايجاد شد و سپس قانون اساسی بر آن صحه گذاشت (۱).

سپاه پاسداران در کشمکش با ارتش متعارف و نيروهای شبه نظامی سرانجام پيروزشد، بدين ترتيب که به تدريج ابتکار عمليات را از ارتش در جريان جنگ هشت ساله عليه عراق و از گروه های مخالف در برخوردهای درون مرزی گرفت. پس از آن با در اختيار گرفتن نيروهای بسيج (۲)، ايجاد زندان های مخفی و سازمان اطلاعاتی نقش بزرگی در مقابله با شهروندان ناراضی کشور، همچون اعتراض دانشجويان در سال ۱۹۹۹ ايفا کرد. سپاه به تدريج قدرت خود را به خارج از مرزهای کشور نيز گسترش داد و دست کم به ادعای آمريکا، از گروه های شبه نظامی شيعه در عراق و حزب الله در لبنان و حماس در فلسطين فعالانه پشتيبانی کرده و می کند.

سپاه پاسداران با گذشتن از سه مرحله سرانجام تبديل به يکی از نيروهای چيره کشور شد: پس زدن ارتش و فرادستی نظامی در جريان جنگ عراق، قدرت گيری سياسی با پشتيبانی آيت الله خامنه ای به عنوان رهبر جديد نظام و سرانجام امتيازگيری و برآمدن به زور در اقتصاد همزمان با مجلس هشتم و به ويژه با روی کارآمدن محمود احمدی نژاد رئيس جمهور نهم. در دوران دوم رياست جمهوری محمود احمدی نژاد قدرت سياسی سپاه پاسداران صد چندان شد و طيف گسترده ای از سمت های اجرايی بلند پايه در اختيارش قرار گرفت و امتيازات اقتصادی فراوانی نصيب سردارانش شد. در تمامی اين مدت ساختار نظامی پشت و پناه فعاليت های سياسی و به ويژه اقتصادی سپاه بود. اين نوشته شرح همين ماجراست.

در بخش نخست به برآمدن سپاه پاسداران در سياست و اقتصاد ايران می پردازيم و در بخش دوم، هفته ديگر، رانت خواری زورگويانه پاسداران را به ويژه پس از قدرت گيری محمود احمدی نژاد و هم قطارانش می کاويم.

برآمدن سپاه پاسداران در سياست ايران. پس از پايانِ جنگ قرار شد سپاه پاسداران همانند ارتش های جهان بر پايه سلسله مراتب و درجه داری، سازماندهی شود. اما از آنجا که بيشتر پاسداران به طور همزمان به اين نهاد پيوسته و همگی با هم در جنگ با عراق شرکت کرده بودند و کمابيش سابقه تحصيل و کاريکسان داشتند با برپايی درجه داری بيشترشان فرمانده بلند پايه سپاه شدند. چنين شکلی از فرماندهی امتياز ويژه ای نصيب کسی نمی کرد و همين برانگيزنده ناخرسندی در سپاه بود (۳). فرماندهان به رقابت شديدی برای دستيابی به رده های بالا در دورن دستگاه حکومتی دست يازيدند و بسياری از ايشان بيرون از رده های نظامی در پی امتيازات سياسی و افتصادی بودند.

پس از جنگ با عراق، هاشمی رفسنجانی رئيس جمهور وقت به عنوان « جانشين فرمانده کل قوا » با قيد فوريت و به اتکای مجلس در۱۵ شهريور ۱۳۶۷ خواهان «ادغام سپاه در ارتش» شد و يک هفته بعد در ۲۱ شهريور ۱۳۶۷، با رد صلاحيت محسن رفيق دوست، وی را از وازرت سپاه عزل کرد. چند روز بعد فرماندهان سپاه با تشکيل «مجمع سراسری فرماندهان و مسئولين سپاه» واکنش شديدی نشان دادند (۲۴ تا ۲۸ شهريور) و اعلام کردند که جنگ ادامه انقلاب بود و حالا هم بازسازی ادامه جنگ است و در نتيجه کسانی که در انقلاب و جنگ نقش فرماندهی داشته اند، بايد در بازسازی نيز نقش فعال داشته باشند.

در اين کشمکش، حجت الله اسلام خامنه ای جانشين تازه نفس آيت الله خمينی و فرمانده کل قوا به روشنی از سپاه پشتيبانی و اعلام کرد سپاه حافظ مرزهای ايده ئولوژيک نظام است و دستور به تقويت مالی نيروهای نظامی داد و گفت: « ارتش وسپاه بايد خود را بيش از گذشته قوی کنند و امکانات کشور در درجه اوّل ،متعلّق به آن هاست. (۴) »

پس از هاشمی رفسنجانی، محمد خاتمی در خرداد ۱۳۷۶ با رای گسترده مردم رئيس جمهور شد. در دوران رياست جمهوری وی حضور نظاميان در سياست بار ديگر به زير سوال رفت و اصلاح طلبان همراه خاتمی پاسداران تندرو را متهم کردند که برخلاف قانون اساسی و به طور جانبدارانه در کشمکش های سياسی و جناحی مداخله می کنند (۵). جناح تندرو سپاه به تندی واکنش نشان داد و حتی در مورد جنبش دانشجويی تيرماه ۱۳۷۸ هشدار تندی به محمد خاتمی رئيس جمهور وقت داد و سرخود دست به سرکوب زد. يحيی رحيم صفوی، فرمانده وقت سپاه پاسداران هم در نامه ای کمابيش سرگشاده شرکت در سياست کشور برای مبارزه با "خرابکاران و اقدام کنندگان عليه انقلاب اسلامی" را از ماموريت های سپاه دانست (۶).

سپاه ديگر به نقش «پشتيبانی» از بعضی جريان های سياسی بسنده نمی کرد و با دخالت زورمندانه در سياست به روشنی خواستار سهم بيشتری در امتيازات کشور بود. البته پيش از آن هم سپاه در کار سياسی دخالت هايی کرده بود هر چند نه بدين گستردگی. مثلا در انتخاباتِ مجلس پنجم، گويا با نظر رهبر انقلاب، سپاه با تهيه و توزيع فهرستی به نام «انصار حزب الله»، برای نخستين بار پس درگذشت آيت الله خمينی به طور مستقيم در کار سياسی دخالت کرد (۷). اما اين تازه آغاز دخالت های سياسی سپاه بود. پس از آن در تعيين قدرتی که می بايستی جايگزين مجلس ششم و دولت اصلاح طلب محمد خاتمی می شد، دخالت سپاه گسترده، سازمان يافته و زورمدارانه بود و سرانجام با کودتای انتخاباتی ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ قدرت سياسی را تقريبا بی رقيب به چنگ آورد (۸).

بدين ترتيب، ۷۰ و به اعتباری ۱۰۰ سپاهی به مجلس هفتم راه يافتند و سپس با تصاحب ۱۲ از مجموع ۲۳ کرسی، کميسيون کليدی "امنيت ملی و سياست خارجی" را در اختيار گرفتند و بلافاصله قراردادهای دولت وقت محمد خاتمی با شرکت های ترک در مورد تلفن همراه و فرودگاه امام خمينی را فسخ کردند و آن ها را به شرکت های وابسته به سپاه و دولت واگذارند (۹).

پس از مجلس هفتم، سپاه به سراغ نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری برای جانشينی محمد خاتمی رفت و بر روند برگزاری آن تاثير گذارد. حتی سردار ذوالقدر، جانشين فرمانده وقت سپاه نيز به طور ضمنی وجود اين دخالت ها را پذيرفت (۱۰). در اين انتخابات، از مجموع هشت نامزد، چهار تن در نهادهای نظامی به ويژه‌ در سپاه پاسداران، دارای مقامات عالی بودند: محسن رضايی فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سال های جنگ و سپس دبير مجمع تشخيص مصلحت نظام، محمد باقر قاليباف فرمانده پيشين نيروی انتظامی و مدتی نيز رئيس ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، محمود احمدی نژاد افسر تيپ ويژه سپاه پاسداران بويژه در عمليات برون مرزی کرکوک و مسئول مهندسی رزمی لشگر ۶ ويژه سپاه و شهردار تهران، علی لاريجانی معاون وزير سپاه و جانشين ستاد کل سپاه پاسداران در سال های ۶۰ و مدتی نيز مدير صدا و سيمای حمهوری اسلامی. البته اين نامزدها همه هدف و رويکرد مشترکی نداشتند و در حقيقت هر يک نماينده جناح و انديشه خاصی بودند. اما به هر حال همه سپاهی بودند و اين نشانگر تخول خاصی در نظام جمهوری اسلامی بود.

دخالت سپاه پاسداران و بسيج در نهمين انتخابات رياست جمهوری، نمی توانست واکنش جناح های ديگر را بر نيانگيزد ـ به ويژه کسانی چون هاشمی رفسنجانی و کروبی که از دست اندرکاران ديرپای نظام جموری اسلامی و تصويب شده شورای نگهبان جمهوری اسلامی بودند (۱۱). حتی سردار ذوالقدر، جانشين فرمانده وقت سپاه نيز به طور ضمنی وجود اين دخالت ها را پذيرفته بود.

ناشی از اين دخالت ها، سرانجام محمود احمدی نژاد سپاهی به رياست جمهوری رسيد و او نه تنها بلافاصله اصغر احمدی مقدم فرمانده بسيج تهران بزرگ که نقش تعيين کننده ای در انتخابات بازی کرده بود را به سمتِ فرماندۀ کل نيروی انتظامی منصوب کرد، بلکه بلافاصله شش تن از وزيران خود را از ميان فرماندهان سپاه پاسداران برگزيد. گويا در دور نخست زمامداری وی، ۲۰ از ۳۰ استاندار کشور برآمده از سپاه بودند.

بدين ترتيب، سپاه پاسداران که در گوهر خود نيرويی نظامی و انتظامی بود، عملا وارد قدرت سياسی دولتی شد و با به چنگ آوردن قدرت سياسی کار ديگری برايش نمانده بود جز اظهار تمايل و ابلاغ حکم برای بهره جويی از امتيازات اقتصادی. البته سپاه پاسداران هميشه دستی در کارهای اقتصادی داشت، اما با نفوذ در نهادهای سياسی و حساس کشور به تدريج توانست هر مقاومتی را از پيش روی بردارد و بدين ترتيب شرايط را برای دستيابی به بزرگ ترين امتيازهای اقتصادی آماده کند: سپاه از ديدگاه نظامی بی رقيب بود و با نيروهای بسيج کنترل شهر ها را هم در اختيار داشت. بعد از آن با رياست جمهوری احمدی نژاد در سال ۱۳۸۴ قدرت سياسی را هم در اختيار گرفت و به ويژه با کودتای انتخاباتی سال ۱۳۸۸ نگذاشت اين قدرت از دستش بيرون رود. حالا با اين همه قدرت نظامی و سياسی، کدام امتياز اقتصادی از چنگش دور می ماند؟

آغاز فعاليت های سپاه پاسداران در اقتصاد کشور. فعاليت های اقتصادی سپاه عمدتا از زمانی آغار شد که سرداران و سربازان از جبهه جنگ ايران با عراق بازگشتند. دولت وقت که از نا آرامی ها هراس داشت و در عين حال درصدد بود که ايشان را مشغول نگه دارد، امکانات گسترده ای برای فعاليت های اقتصادی در اختيارشان گذاشت. بدين ترتيب سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در کنار فعاليت های نظامی، در عرصه اقتصاد و به ويژه کارهای عمرانی و زيربنايی نيز مشغول به کار شد. ازقرار بر اساس اصل ۱۴۷ قانون اساسی حضور اين نهاد نظامی و امنيتی در عرصه های اما اين امر در زمانی است که جنگی وجود نداشته و امنيت در مرزها و داخل کشور حکمفرما باشد و از آن گذشته در شرايطی است که بخش خصوصی و شهروندان خود از عهده کار اقتصادی و کارآفرينی برنيايند. نه آن که سپاه ايشان را پس زند و به زور امتيازات را در اختيار خود گيرد.

به هر حال هر چه بود و هست، عمده فعاليت سپاه در اقتصاد کشور پس از جنگ ايران و عراق پا گرفت و شتابان گسترش يافت. گفتنی است که علی اکبر هاشمی رفسنجانی که در آن زمان رئيس جمهور بود، امتيازات اقتصادی فراوانی به سپاه پاسداران داد و رانت خواری ايشان را آسان کرد. غافل از اين که در مدتی کمتر از دو دهه خود گرفتار اين مدعيان سياست و اقتصاد کشور خواهد شد. داستان اين بود که هاشمی رفسنجانی که پس از جنگ به رياست جمهوری رسيد، ضمن تخصيص اعتبارات مالی هنگفت برای تقويت بنيه نظامی سپاه، اجرای پروژه های بزرگی مثل سد کرخه و اتوبان ساوه را بدون تشريفات مناقصه وبدون حسابرسی لازم دراختيار فرماندهان سپاه قرار داد و در عين حال به ايشان امکان داد تا با احداث اسکله ها وبندرگاه های خاص خود در سواحل جنوبی کشور، به دور از هرگونه کنترل گمرکی دولت، آزادانه کالا وارد و صادر کنند. گويا رفسنجانی چنين کرد تا سپاه را از زياده خواهی و دخالت در سياست دور بدارد. غافل از اين که با چنين سياستی هم خودش متهم به ريخت و پاش و گشاده دستی به خواص شد و هم اين که سپاه پس از امتياز های اقتصادی به سراغ دولت رفت و سرانجام خود رفسنجانی را نشانه گرفت.

سپاه پس از جنگ با عراق، سپاه نخست "قرارگاه بازسازی قرب" و پس از آن "قرارگاه خاتم الانبياء"، را به عنوان بازوی مهندسی خود را راه انداخت. هدف تشکيل "قرارگاه خاتم الانبياء"، بهره برداری از ماشين آلات و امکاناتی بود که در جريان جنگ مورد استفاده نظامی داشت، اما پس از جنگ می‌توانست در بازسازی خرابی‌های آن مورد بهره برداری قرار گيرد.

به اعتباری،‎ سپاه‎ پاسداران‎‎ پس‎ از پایـان جنـگايران و عراق تا ماه مهر ۱۳۸۲، اجرای بيش از ۱۳۰۰ پروژه‎ سازندگـی در کشور را به عهده گرفت (۱۲)‎. بنا بر برآوردی ديگر، "قرارگاه سازندگی خاتم الانبياء" سپاه‎، از ۱۳۶۹، سال پايانی جنگ با عراق، تا ۱۳۸۵، سال به قدرت رسيدن محمود احمدی نژاد، در حدود ۱۲۲۰ پروژه مختلف اجرا کرد (۱۳). گويا تنها در سال ۱۳۸۵، سالی که احمدی نژاد رديس جمهور شد، سپاه‎ پاسداران‎‎ ۲۴۷ پروژه در دست اجرا داشت (۱۴).

نخستين شرکت‌های زير پوشش "قرارگاه خاتم الانبياء"، شرکت‌های "رزمندگان" و "رزمجو"، مستقيما توسط فرماندهان سپاه اداره می‌شدند. اما سپاه کاری را که با تشکيل قرارگاه های بازسازی معروف "خاتم النبياء" در ايران و "قرب" در کشورهای غربی آغاز کرده بود با ايجاد شرکت های ديگری ادامه داد و به تدريج توانست امتيازات اقتصادی بسياری در زمينه هايی چون کشاورزی، مرغ داری، زنبور داری، توليد صنعتی، استخراج سنگ معدنی، راه سازی، ترابری، فيلم سازی، بنگاه های تجاری مخابرات، مونتاژ اتومبيل مزدا، اخذ نمايندگی از شرکت های خارجی، بازرگانی، ترخيص کالاهای وارداتی، گسترش متروی تهران، ساخت اتوبان، سد سازی، آموزش و فرهنگ و طرح های نفت و گاز به دست آورد. سپاه در زمينه اسلحه سازی نيز تحربه بلندی دارد، چه در سال ۱۹۸۳ شورای دفاع ملی به انحصار ارتش در مورد تعمير و توليد سلاح در کشور پايان داد و از آن تاريخ به بعد، سپاه پاسداران توانست صنايع نظامی خود را به راه اندازد و امروز از تفنگ تا موشک های با برد بلند توليد می کند. در زمان رياست جمهوری خاتمی، مؤسسه کوثران، يکی از شرکت‌های سپاه، توانست اجرای طرح توسعه شبکه آبياری ۸۸۰۰ هکتاری اميديه خوزستان را به دست آرد.

بنا بر برآوردی سپاه پاسداران بيش از ۵۰۰ شرکت را در اختيار دارد که در سال ۲۰۰۴، در حدود ۱۲ ميليارد دلار فروش و ۹\۱ ميليارد دلار سود داشته اند (۱۵).

با يورشی که سپاه پاسداران در دوران رياست جمهوری محمد خاتمی کرد و در پی آن محمود احمدی نژاد را به کاخ رياست جمهوری و هم قطارانش را به مجلس و استانداری ها و ديگر مراکز قدرت فرستاد، راه برای چنگ زدن به بزرگ ترين امتيازهای کشور آماده شده بود. شرح اين در بحش دوم اين نوشته و بر روی همين ستون سايت گويا خواهد آمد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- اصل ۱۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی: «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که در نخستين روزهای پيروزی اين انقلاب تشکيل شد، برای ادامه نقش خود در نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن پابرجا می‌ماند. حدود وظايف و قلمرو مسووليت اين سپاه در رابطه با وظايف و قلمرو مسووليت نيروهای مسلح ديگر با تأکيد بر همکاری و هماهنگی برادرانه ميان آنها به وسيله قانون تعيين می‌شود».

۲- ‌فصل چهارم اساسنامه سپاه پاسداران (تصويب به تاريخ ۲/۲/۱۳۵۸) – در مورد اساسنامه واحد بسيج مستضعفين

ماده ۳۵ - هدف از تشکيل واحد بسيج مستضعفين ايجاد توانايی‌های لازم در کليه افراد معتقد به قانون اساسی و اهداف انقلاب اسلامی به منظور‌دفاع از کشور، نظام جمهوری اسلامی و همچنين کمک به مردم هنگام بروز بلايا و حوادث غير مترقبه با هماهنگی مراجع ذيربط می‌باشد.

ماده ۳۶ - ... وظايف بسيج به شرح زير می‌باشد: ۱ - آموزش نظامی در حد توانايی دفاع از جمهوری اسلامی ايران و تماميت ارضی کشور. ۲ - تعليم و تربيت در زمينه‌های عقيدتی، سياسی و تخصصهای مورد نياز. ۳ - سازماندهی اعضای بسيج. ۴ - تهيه طرحهای دفاعی با هماهنگی ساير ارگانهای ذيربط. ‌تبصره - کليه سازمانها و ارگانهايی که با نامهای گوناگون در زمينه آموزش نظامی و آماده‌سازی در بسيج مردم فعاليت دارند بجز خدمت وظيفه‌عمومی منحل گرديده و اين فعاليتها در سپاه متمرکز می‌گردد.

‌ماده ۳۷ - هر شهر بسته به وسعت و جمعيت به چند منطقه مقاومت و هر منطقه مقاومت به چند ناحيه مقاومت و هر ناحيه مقاومت به چند پايگاه‌مقاومت تقسيم می‌گردد، که هر پايگاه مقاومت شامل گروههای سازمان يافته خواهد بود. ‌تبصره - شهرکها و قصبات و دهات کشور دارای هسته‌های مقاومت بسيج خواهند بود.

ماده ۳۸ - سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هسته‌های مقاومت محلی را با همکاری روحانيون و معتمدين محل و شوراهای محلی قانونی در سطح‌کليه محلات تشکيل می‌دهد. ‌تبصره - هسته‌های مقاومت بسيج کوچکترين واحد بسيج است.

‌ماده ۳۹ - گسترش واحدهای محلی بسيج بايد به گونه‌ای باشد که در کوتاهترين مدت ممکن در تمامی محله‌ها هسته‌های مقاومت تشکيل شود.

‌ماده ۴۰ - در رده‌های اجرايی بسيج به تناسب اقشار و صنوفی که تحت پوشش آن بسيج‌اند يک نفر از هر قشر و صنف از افراد موجه و قابل اعتماد و‌يک نفر از روحانيون موجه محل به سرپرستی مسئول واحد بسيج مربوطه شورای بسيج را تشکيل می‌دهند. اين شورا برای مسئول بسيج شورای‌مشورتی خواهد بود و تصميم گيرنده نهايی مسئول بسيج است. ‌تبصره - روحانی شورا بايد به تأييد مقام رهبری يا نماينده‌ای که در سپاه تعيين نمايند، يا نماينده نماينده رهبری در هر رده برسد. ديگر اعضاء شورا‌به وسيله مسئول بسيج و روحانی شورای مربوطه تعيين می‌شوند.

۳- حسين بروجردی واکاویِ پيامدهای حضورِ نظاميان در عرصۀ سياستِ ايران، بخش دوم، بررسیِ نقشِ برخی فرماندهانِ سپاه پاسداران در جابجايی و توازنِ قدرت در ايرانhttp://www.ettelaat.net/06-12/news.asp?id=17733

۴- کيهان هوايی ، ۲۵ بهمن ۶۸

۵- فاطمه حقيقت جو نماينده اصلاح طلب مجلس ششم در نطق پيش از دستور خود در مجلس (۹ اکتبر)، به انتقاد صريح از دخالت سپاه پاسداران در مسائل سياسی گفته بود: "کيست که نداند نقش عمده در دستگيری و شکنجه جمعی از دانشجويان و فعالان ملی- مذهبی در طی اين سال ها بر عهده سپاه بوده است؟" حتی کميته بازديد از بازداشتگاه ‌ها و زندان‌ های کشور که در مجلس شکل گرفته بود، از اغلب بازداشتگاه‌ ها بازديد کرد، اما هرگز اجازه ورود به بازداشتگاه‌ های سپاه را نيافت.

عليرضا رجايی، از ملی – مذهبی های اصلاح طلب نيز سپاه پاسداران را سد اصلی اصلاح طلبی در ايران معرفی کرده بود.

۶- نامه يحيی رحيم صفوی، فرمانده کل سپاه پاسداران خود خطاب به مهدی کروبی، رييس مجلس ششم که در جلسه علنی روز چهارشنبه ۱۲ نوامبر خوانده شد. در اين نامه، يحيی رحيم صفوی خواستار کنترل رفتارهای "افراطی" برخی از نمايندگان مجلس شد.

۷- حسين بروجردی واکاویِ پيامدهای حضورِ نظاميان در عرصۀ سياستِ ايران، بخش اول، بررسیِ نقشِ برخی فرماندهانِ سپاه پاسداران در جابجايی و توازنِ قدرت در ايران

< http://www.ettelaat.net/06-12/news.asp?id=17647>

۸- نظارت بر انتخابات رياست جمهوری دوره نهم به عهده بسيجيان بود که مستقيما زير نظر سپاه پاسداران عمل می کردند. برای اين منظور "طرح بصير" برای سازمان دهی سراسری نيرو‌ها و تشکيل شبکه خوشه‌ای نيروهای بسيج و سپاه به منظور حضور در پای صندوق‌های رأی اجرا شد. به نقل از " ماجراجويی بس است، برای دور دوم انتخابات رياست جمهوری به رفسنجانی رای دهيم!"، نوشته جمشيد اسدی، پاريس، ۲۳ ژوئن ۲۰۰۵

۹- نگاه کنيد به دو مقاله :

۱۰- سخنرانی سردار ذوالقدر در همايش فرماندهان بسيج اداری و کارگری: «نيروهای اصولگرا بحمدالله با طراحی درست و چند لايه توانستند در يک رقابت واقعی و تنگاتنگ،‌ حمايت اکثريت مردم را به خدمتگزاری بيشتر و موثرتر به آنها جلب نمايند.» ( ايران ١٨/٤/١٣٨٤ ). به نقل از بيانيه تحليلی نهضت آزادی درباره پيامدهای انتخابات بيانيه شماره ٨- تحليلی درباره پيامدهای انتخابات رياست جمهوری

۱۱- بيانيه تحليلی نهضت آزادی درباره پيامدهای انتخابات بيانيه شماره ٨- تحليلی درباره پيامدهای انتخابات رياست جمهوری

۱۲- سايت بازتاب ۹ مهر ۸۲ به نقل از کنفرانس مطبوعاتی فرمانده وقت سپاه سرلشکر رحيم‎ صفوی‎ برای تشريح‎ خـدمـات‎ سازندگی‎ سپاه‎ پاسداران‎‎ پس‎ از پایـان جنـگ‎ تـحميلی‎

۱۳- بنا بر اظهارات سردار سرتيپ پاسدار عبدالرضا عابدزاده در روز امضای قرارداد قرارداد يک ميليارد و ۳۰۰ ميليون دلاری احداث خط لوله گاز عسلويه ميان وزارت نفت و قرارگاه سازندگی خاتم الانبيا سپاه پاسداران (چهار شنبه ۱۷ خرداد ۱۳۸۵)،

۱۴- بنا بر اظهارات سردار سرتيپ پاسدار عبدالرضا عابدزاده در روز امضای قرارداد قرارداد يک ميليارد و ۳۰۰ ميليون دلاری احداث خط لوله گاز عسلويه ميان وزارت نفت و قرارگاه سازندگی خاتم الانبيا سپاه پاسداران (چهار شنبه ۱۷ خرداد ۱۳۸۵)،

۱۵- Taheri Amir (2007). Who are the revolutionary guards ? The Wall Street Journal, 16 November.