شهاب خضرایی:
عکس ازفارسیک. هویت حقوقی محمود احمدی نژاد چیست؟ او را به چه نامی باید صدا کرد؟
بعضی می‌کوشند حتی از بردن نام او بپرهیزند و به انحای مختلف ترکیب‌های توهین آمیز برای ارضای تنفر خود بسازند؛ کاری که نه اخلاقی است و نه فایده ای دارد. بعضی بر نحوه انتخاب او تاکید میکنند و او را به نام کسانی که کمک کردند تا "رئیس جمهور" شود، می‌خوانند: رئیس جمهور منتخب یا منتصب شورای نگهبان. این گونه اگر بخواهیم بخوانیم این بار باید به زر و زور و تزویر عریان‌تری که برای بر مسند امور ماندن او به صحنه آمد اشاره کنیم، و از القاب متعددی مثل رئیس جمهور منتخب تقلب، منتخب رشوه، منتخب سیما، منتخب یا منتصب رهبر، منتخب سپاه و بسیج، و منتخب زندان و شکنجه و گلوله استفاده کنیم. بعضی هم بر نامشروع بودن مسندی که هم اکنون بر آن تکیه زده است تاکید میکنند و پیشنهاد می‌دهند او را رئیس دولت کودتا بخوانیم.
وجه مشترک همه این نامیدن‌ها نوعی کنش اعتراضی است: تحقیر آن که تحقیرت کرده است، نامشروع دانستن آن که رای و حقت را نامشروع غصب کرده است، و تلاش برای زنده نگاه داشتن حضور و فریاد سبزی که با سیاه‌کاری‌هایشان به خون کشیده اند. اما جدای از فریاد و اعتراض، آیا این نام‌ها برای نامیدن سرشت حقیقی جایی که محمود احمدی نژاد در آن ایستاده است بهترین و درست‌ترین است؟
***
دو. سعید حجاریان، که خدایش حفظ کند و به خانواده اش صبر دهد، بر خلاف سناریوی توهمی و تخیلی زائیده اذهان بیمار در این انتخابات کمترین نقشی نداشت. به آن نشانی که وقتی همه مشغول دفاع از کاندیدای برگزیده خود بودند، او به دور از جبهه‌گیری‌های انتخاباتی ایستاده بود و از موضعی انتقادی و اعتراضی سئوالی بنیادی از تمامی نامزدهای انتخابات، درباره معنا و جایگاه رئیس جمهور و حدود اختیارات او و نسبت آن با شأن و جایگاه رهبری در قانون اساسی، میپرسید.
بد نیست دوباره نگاهی به بعضی از این سوال‌ها بیاندازیم:
1. در اصول مختلفی از قانون اساسی دو واژة رییس‌جمهور و رییس‌جمهوری به تفکیک آمده، معنی تحت‌اللفظی این دو چیست و مدلول هر یک از این دو لفظ کیست؟
2. آیا نظارت مذکور در اصل ۵۷ بر قوه مجریه استصوابی است یا استطلاعی؟
3. آیا امضای حکم ریاست‌جمهوری توسط رهبری به منزلة صحه گذاشتن به حسن انتخاب مردم است یا تفویض بخشی از اختیارات ایشان. به عبارت دیگر، این امضاء جزء وظایف رهبری است یا از شمار اختیارات این مقام؟
او با طرح این سئوال‌ها در بحبوحه کارزار انتخابات، به "زبان بی‌زبانی" به کاندیداها و هوادارانشان میگفت که آدرس غلطی نروید و از بازی اصلی غافل نباشید. او به ساختار حقوقی قدرت و موانع و محدودیت‌هایش توجه میداد؛ موانع و مشکلات حقوقی ای که اینک به اعلاء درجه در ساختار حقیقی قدرت متجلی شده است.
***
سه. به سئوال اول بر گردیم: محمود احمدی نژاد را چه بخوانیم؟ سئوال این نیست که شخص محمود احمدی نژاد کیست و چیست، یا چرا و چگونه امروز در کسوتی است که پیشتر به آن "ریاست جمهور" می‌گفتیم. سئوال این است که او، هر که هست و هر گونه که بالا رفته است یا بالا کشیده شده است، امروز در این کشور چه کاره است؟
محمود احمدی نژاد جزء رادیکال‌ترین جناح طیف راست سیاسی است و جزء سرسپرده‌ترین نیروهای سیاسی موجود به کانون اصلی قدرت، یعنی ولی فقیه. با این حال امروز از نصب معاون اول خود ناتوان است. تا آن جا که با عتاب و اعتراض، در پاسخ به فرمان ولایی عزل مشایی، به همان اصل 57 در قانون اساسی ارجاع میدهد (سئوال دوم سعید حجاریان)، تا به زبان بی‌زبانی بگوید که نه از سر طوع و رغبت، و نه حتی از سر ارادت مریدانه به آستان ولایت، که به خاطر محدودیت‌های قانونی به این فرمان گردن می‌نهد. مجری مطیع و فرمانبرداری مثل احمدی نژاد، که نه در اصول و نگرش‌ها و خط مشی‌ها اختلاف نظری با رهبری دارد و نه به خود اجازه میدهد که در برابر رأی و خواست او از خود نظری داشته باشد، این گونه احساس دست‌بستگی و محدودیت میکند.
لطفی اگر در انتخاب احمدی نژاد و برکشیدن او بود، در همین اطاعت و دست‌بستگی و زبان‌بستگی بود. سلطان کسی را می‌خواست تا بدون اجتهاد در برابر آراء او مقلدانه تنها مجری باشد. نه مثل میرحسین موسوی، نخست وزیری که در برابر رئیس جمهور از خود حرف و نظری داشت. و نه چون اکبر هاشمی، رئیس جمهوری که بعضی رهنمودهای ملوکانه را به تمامی پذیرا نبود. و نه چون محمد خاتمی، که می‌پنداشت می‌تواند به رای بالای "جمهور" به خود مؤید و مستظهر باشد، و از این رو مستقل از منبع حقیقی قدرت در نظام بیاندیشد و عمل کند. وقتی احمدی نژاد در مناظره‌ها از بیست و چهار سالی میگفت که قدرت دست "شما" بود، نارضایی سلطان را از دورانی بیان میکرد که در آن به تمامی باسط الید و مطلق العنان نبود. چهار سال او اولین چهارسالی بود که تحت ظل ملوکانه همه چیز رام و آرام بود. ساختار حقیقی قدرت به منتهای ظرفیت ساختار حقوقی قدرت نزدیک و نزدیکتر می‌شد، هم چنان که قدرت روز به روز در کانون اصلی آن مجتمع‌تر و انباشته‌تر می‌شد.
***
چهار. خوشبختانه، در فضای ملتهب پس از انتخابات، شواهد زیادی از غیب می‌رسد که پاسخ به سئوال ابتدایی و اصلی این نوشته را (احمدی نژاد را چه بنامیم؟) آسانتر میکند. در بیانیه ای که گویا 50 تن از اعضای مجلس خبرگان رهبری منتشر کردند (و البته هنوز اسامی اعضای امضاء کننده آن –که تنها با عنوان عجیب "اکثریت نمایندگان مجلس خبرگان رهبری" زیر آن را امضاء کرده اند- مشخص نشده است)، می‌خوانیم:
«رئیس‌جمهوری با اعتماد و انتخاب مردم و تنفیذ رای ملت از سوی رهبری، مشروعیت و اعتبار کسب میکند و به مثابه بازوی اجرایی ولی فقیه است. او موظف است سیاست‌ها و خط مشی دولت را بر اساس سیاست‌ها و رهنمودهای رهبری، ترسیم و اجرا کند در غیر این صورت اعتبار شرعی و قانونی ندارد.» (تاکیدها از نگارنده)
این قسمت از این بیانیه، ضمن نکات مستتری که در خود دارد (تقدم اعتماد مردم بر انتخاب مردم، تقدم سیاست‌ها و رهنمودهای رهبری بر سیاست‌ها و خط مشی‌های دولت، و تقدم اعتبار شرعی بر اعتبار قانونی) پیشنهادی خوب و بامسما برای نامیدن رئیس جمهور ارائه میکند: "بازوی اجرایی ولی فقیه". با توجه به خارج شدن لفظ رئیس جمهور از معنای اصلی وضع خویش و تغییر مدلول آن (سئوال اول سعید حجاریان) این پیشنهاد برای نامیدن "رئیس جمهور" سابق، لفظی مناسب‌تر و معنادارتر به نظر می‌رسد. هم چنان که در این مورد خاص، نحوه ی ابقاء و انتصاب محمود احمدی نژاد به جای انتخاب شدن او توسط "جمهور مردم" این نام را پذیرفتنی‌تر و واقعی‌تر می‌نماید. محمود احمدی نژاد مدیر اجرایی نظامی است که "مدیر مسئول" اش شخصی دیگر است؛ هر چند آن شخص مسئولیت اختیارات نامحدودش را بر عهده نگیرد، و به اندازه اختیاراتش پاسخگو نباشد.
در این نظام، دیگران اگر نقشی دارند دست بالا دادن نظری مشورتی است، و گر نه حق دخالت دیگری ندارند، چنان که نماینده ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به درستی و صراحت میگوید:
«ایشان در فرمایشات خود به وجود اختلاف نظرهایی بین خود و آقای هاشمی اشاره کردند و در همان چارچوب نیز تاکید کردند که نظر رئیس جمهور کنونی به ایشان نزدیکتر است؛ ما نیز باید به این نکته آگاه باشیم که در جامعه ای زندگی می‌کنیم که قرار است آرمان‌های ولایت فقیه در آن پیاده شود و دیگران نیز فقط در حد مشورت می‌توانند عمل کنند و حق دخالت را ندارند.»
غیر از ولی فقیه، که مشروعیت مطلق حکومت از جانب خدا مطلقا به او افاضه و تفویض شده است، انسان‌ها در سپهر سیاسی نظام سلطانی همگی باید گوش به فرمان باشند و مطیع و جان‌فدا. بعضی از اینان، که بیشتر لیاقت خود را "نشان" دهند، لایق مجری‌گری میشوند و تا حد بازو ارتقا می‌یابند. بعضی دیگر ارج می‌یابند و لطف می‌بینند و می‌توانند –با رعایت احترام مقام فائق- مشورت دهند. باقی، اگر چیزی باشند و نه خس و خاشاک، یا جاهل اند و یا مغرض، و در هر دو حال از شهروندی و حقوق انسانی-سیاسی خارج.
جمهور مردم را باید خط زد و به جایش نوشت جمهور جان‌نثاران؛ همان طور که جمهوری اسلامی را هم باید خط زد و نوشت سلطانی "ولایی". حق با سعید حجاریان و محمد یزدی، نویسنده احتمالی بیانیه کذا، است: واژه "رئیس جمهور" را باید از دایره واژگان سیاسی این نظام خط زد، که معنا و مدلولی ندارد، و به جایش نوشت:"بازوی اجرایی سلطان".
***
پنج. نکته آخر درباره نام‌ها نکته ای تاریخی است. درست است که محدودیت‌های حقوقی قانون اساسی و اقتصاد نفتی، به همراه انحصار رسانه ای و سرکوبگری قوای نظامی و انتظامی و شبه انتظامی، امکان تجمیع و انباشت قدرت در یک نقطه، یعنی شخص ولی فقیه را در ساختار سیاسی این کشور فراهم آورده است، اما استفاده از نام‌های مدرنی مانند دیکتاتوری برای توصیف این یکه‌سالاری‌ها و خودکامگی‌ها شاید مناسب نباشد. چرا که به موازات تقویت استبداد، اتفاقی دیگر هم در حال افتادن است و آن تخریب ساختارهای مدرن و ماشین اداره کشور است. چنان که میرحسین موسوی هم در مناظره ی خود با محمود احمدی نژاد، علاوه بر تحذیر از دیکتاتوری و قانون گریزی، از خطر بازگشت به دوران قاجار، در اثر از بین رفتن دستگاه‌های تصمیم‌گیری و اجرایی، که حاصل انباشت دهه‌ها تجربه و آزمون و خطای بشری است، سخن گفت.
به موازات استبداد و خودمحوری، و البته در ربط و پیوند وثیق با آن، سازمان برنامه و بودجه و شوراهای پول و اعتبار منحل میشوند، و سفرهای استانی به عنوان شیوه جدید مدیریت کشور، بل جهان، معرفی میشود. وقتی اطلاعات دست اولی از وضعیت تمامی ساکنان کشور در اثر ارتباط چهره به چهره مدیر اجرایی ولی فقیه به دست بیاید، لابد سازمان آمار هم –که اعدادی بی ربط با واقعیات مشهود کشور، مشاهده شده توسط بازوی اجرایی سلطان و تایید شده توسط شخص ایشان، تولید میکند- بلاوجه و بی‌محل میشود؛ پیشنهادی که توسط یکی از حامیان این شیوه مدیریت انقلابی اخیرا مطرح شده بود.
با این وضع، بهتر نیست از اسامی ای استفاده کنیم که به مسما نزدیکتر و مربوط‌تر اند؟ اسامی نو را نمیتوان و نباید بر مفاهیم کهنه اطلاق کرد. بهتر است از اسامی ای مطابق و همخوان با همان مفاهیم بهره برد. بهتر است اسم و مسما همخوان و همزمان باشند. مثلا به جای واژه ی دیکتاتور از لفظ مربوط‌تر سلطان استفاده کرد، سلطانی که برای اداره کشور نیازی به سازمان‌های عریض و طویل بوروکراتیک و مدرن ندارد، و مدیریت بومی-تاریخی-انقلابی خود را ترجیح میدهد. (به راستی انقلابی دیگر در دلِ انقلاب در جریان است: پشت پا زدن به تجربه سی ساله مدیریت، و اختراع چرخ از نو. چون بیست و چهار سال است سلطان نتوانسته ایده‌های اجرایی خود را بدون مخالف و معارض اجرا کند، درعرض چهار سال باید کشور را چهل سال به عقب بازگرداند. مسئول مستقیم اداره کشور اکنون شخص ولی فقیه است، و باید پاسخگوی تمام کاستی‌ها و عقب‌گردها باشد، همان طور که مسئول تمام دروغ‌ها و فریب‌ها و جعل و قلب‌ها، و ستم‌ها و شکنجه‌ها و کشتارها است، و باید پاسخ آنها را بدهد.)
چنین سلطانی، گیرکرده در دالان تاریخ، برای اداره ی کشور به چند نفر بیشتر نیاز ندارد: وزیر خزانه ای که نفت‌ها را بفروشد و به خزانه بریزد؛ بازویی اجرایی که پول نفت را بگیرد و مدیریت اجرایی توزیع آن را بر عهده بگیرد؛ سپاهی که امیر و سردارش پول نفت را بگیرد و بلاد محروسه را از شر اجانب خارجی و غیرخودی‌های داخلی حفظ کند؛ قاضی القضاتی که مجرمان علیه امنیت سلطان را بگیرد و ببندد و بدرد؛ و مسئول صداوسیمایی که موظف باشد کسی صدایی غیر از صدای دلخواه نظام سلطانی نشنود و سیمایی جز آن سیما نبیند. اگر به افراد یا مجالس دیگری مثل مجلس شورای منتصبین سلطان یا مجلس خبرگان دست‌بوس رهبری یا مجمع اعلام مصالح "نظام" اجازه ابراز نظر و مشورت داده شود، نهایت لطف سلطان خواهد بود –و نه امری ضروری یا وظیفه ای لازم الاتباع.
